Share News

तंत्रज्ञानाच्या झपाट्याने होणाऱ्या विकासामुळे न्यायव्यवस्थेसमोर पुराव्यांचे स्वरूपही मोठ्या प्रमाणात बदलले आहे. पूर्वी कागदपत्रे, प्रत्यक्षदर्शी साक्षीदार, छायाचित्रे आणि पारंपरिक स्वरूपातील दस्तऐवज यांना पुराव्याच्या दृष्टीने महत्त्व होते. आज मात्र मोबाईल फोन, सीसीटीव्ही फुटेज, व्हॉट्सॲप चॅट, ई-मेल, ऑडिओ क्लिप, व्हिडिओ, सोशल मीडिया पोस्ट, कॉल रेकॉर्ड आणि विविध प्रकारचे इलेक्ट्रॉनिक रेकॉर्ड हे न्यायालयीन प्रकरणांमध्ये महत्त्वाचे ठरत आहेत. त्यात आता Artificial Intelligence अर्थात AI आणि Deepfake तंत्रज्ञानाची भर पडल्यामुळे डिजिटल पुराव्यांची सत्यता तपासणे हे न्यायालयांसमोरील नवे आव्हान बनले आहे.

भारतामध्ये भारतीय साक्ष्य अधिनियम, 2023 लागू झाल्यानंतर इलेक्ट्रॉनिक आणि डिजिटल रेकॉर्डबाबत स्पष्ट कायदेशीर तरतुदी करण्यात आल्या आहेत. कलम 61 नुसार केवळ इलेक्ट्रॉनिक किंवा डिजिटल स्वरूपात आहे म्हणून एखाद्या रेकॉर्डची ग्राह्यता नाकारता येत नाही; मात्र तो कायद्यातील संबंधित तरतुदींनुसार सिद्ध करणे आवश्यक आहे. कलम 62 आणि 63 मध्ये इलेक्ट्रॉनिक रेकॉर्डच्या पुराव्याशी संबंधित विशेष तरतुदी आहेत. यामुळे डिजिटल पुराव्यांना न्यायप्रक्रियेत महत्त्वाचे स्थान मिळाले असले तरी त्यांची सत्यता, अखंडता आणि कायदेशीर पद्धतीने निर्मिती व सादरीकरण यांना विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

आज एखाद्या मोबाईलमधील व्हिडिओ, ऑडिओ रेकॉर्डिंग किंवा स्क्रीनशॉट न्यायालयासमोर सादर केला गेला, तर केवळ तो उपलब्ध आहे एवढ्यावर प्रश्न संपत नाही. हा रेकॉर्ड कोणी तयार केला? कोणत्या उपकरणातून तयार झाला? त्यात नंतर काही बदल करण्यात आला आहे का? मूळ फाइल उपलब्ध आहे का? तिचे मेटाडेटा काय सांगते? रेकॉर्ड कोणाकडून आणि कोणत्या परिस्थितीत प्राप्त झाला? अशा अनेक प्रश्नांचा विचार करावा लागू शकतो. डिजिटल पुराव्याची विश्वासार्हता तपासताना त्याची संपूर्ण साखळी आणि अखंडता महत्त्वाची ठरते.

AI मुळे हे आव्हान आणखी गुंतागुंतीचे झाले आहे. आज AIच्या मदतीने एखाद्या व्यक्तीचा चेहरा दुसऱ्या व्हिडिओमध्ये वापरणे, आवाजाची नक्कल करणे, कृत्रिम छायाचित्र तयार करणे किंवा वास्तविक वाटणारा व्हिडिओ निर्माण करणे तांत्रिकदृष्ट्या शक्य आहे. त्यामुळे एखादा फोटो किंवा व्हिडिओ डोळ्यांनी पाहून तो खरा आहे की कृत्रिमरीत्या तयार केलेला आहे, याचा निष्कर्ष काढणे नेहमीच सोपे राहणार नाही. न्यायालयीन प्रक्रियेत त्यामुळे “दिसते तसेच सत्य आहे” या पारंपरिक दृष्टिकोनाऐवजी वैज्ञानिक आणि कायदेशीर पडताळणीला अधिक महत्त्व मिळू शकते.

विशेषतः फौजदारी प्रकरणांमध्ये डिजिटल पुराव्याची भूमिका अत्यंत संवेदनशील असते. सीसीटीव्ही फुटेज, मोबाईल लोकेशन, कॉल रेकॉर्ड, सोशल मीडिया संभाषण किंवा ऑडिओ-व्हिडिओ क्लिप एखाद्या घटनेच्या तपासात महत्त्वाची ठरू शकते. मात्र, त्यामध्ये फेरफार झालेला असल्यास किंवा संदर्भाबाहेरचा भाग सादर केला असल्यास त्याचा परिणाम न्यायप्रक्रियेवर होऊ शकतो. त्यामुळे तपास यंत्रणांनी डिजिटल पुरावे संकलित करताना त्यांचे योग्य जतन करणे आणि न्यायालयासमोर त्यांची विश्वसनीयता सिद्ध करण्यासाठी आवश्यक प्रक्रिया पाळणे महत्त्वाचे आहे.

याठिकाणी Digital Forensics ची भूमिका महत्त्वाची ठरते. एखादी फाइल एडिट झाली आहे का, ऑडिओमध्ये कट-पेस्ट करण्यात आले आहे का, व्हिडिओच्या फ्रेममध्ये बदल झाला आहे का किंवा एखाद्या डिजिटल फाइलच्या निर्मिती व वापराबाबत तांत्रिक माहिती काय आहे, याची तपासणी फॉरेन्सिक तज्ज्ञांच्या मदतीने केली जाऊ शकते. अशा तांत्रिक तपासणीमुळे न्यायालयाला डिजिटल पुराव्याच्या विश्वसनीयतेबाबत निर्णय घेण्यासाठी आवश्यक सामग्री मिळू शकते.

त्यामुळे भविष्यात न्यायालयीन क्षेत्रात वकील, तपास अधिकारी, न्यायालये आणि डिजिटल फॉरेन्सिक तज्ज्ञ यांच्यातील समन्वय अधिक महत्त्वाचा ठरणार आहे. वकिलांसाठी केवळ कायद्याचे ज्ञान पुरेसे न राहता डिजिटल पुराव्याची मूलभूत रचना, त्याचे संकलन, जतन, प्रमाणीकरण आणि फॉरेन्सिक तपासणी यांचे ज्ञानही उपयुक्त ठरेल. त्याचप्रमाणे तपास यंत्रणांनी डिजिटल पुरावे हाताळताना तांत्रिक तसेच कायदेशीर प्रक्रियेची काळजी घेणे आवश्यक आहे.

शेवटी, AI तंत्रज्ञानाला विरोध करणे हा उपाय नाही; तर AIच्या युगात निर्माण होणाऱ्या डिजिटल पुराव्यांची सत्यता तपासण्यासाठी अधिक सक्षम कायदेशीर आणि तांत्रिक व्यवस्था निर्माण करणे ही काळाची गरज आहे. न्यायव्यवस्थेचा पाया विश्वासार्ह पुराव्यावर उभा असतो. त्यामुळे भविष्यात प्रश्न केवळ “हा पुरावा डिजिटल आहे का?” एवढाच राहणार नाही, तर “हा डिजिटल पुरावा खरा, अखंड, विश्वासार्ह आणि कायदेशीर प्रक्रियेनुसार सिद्ध झालेला आहे का?” हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरणार आहे. AIच्या वाढत्या प्रभावाच्या पार्श्वभूमीवर डिजिटल पुराव्यांची सत्यता तपासणे ही निश्चितच न्यायालयांसमोरील एक महत्त्वाची आणि आव्हानात्मक कसोटी ठरणार आहे.

About The Author